مقدمه:
اضطراب به حساسیت های جسمانی و روانی که در پاسخ به تهدیدی حقیقی و یا خیالی به وسیله ارگانیزم ابراز و ایجاد می شود اشاره دارد. اضطراب ممکن است در پاسخ به آنچه که موجب تهدید و اُفت و پایین آمدن اعتمـاد به نفس می شود و یا از پیدایش موقعیتی که شخص در آن وضعیت از انجام کاری که خارج از حدود توانایی اوست و احساس فشار می کند، به وجود می آید.
اضطراب در افراد به صـورت های مختلف و متعددی جلوه گرمی شود. برخی اضطراب خود را از طریق دلواپسی مداوم در مورد ناراحتی و چیزهای غیراحتمالی که ممکن است برای خود یا خانواده شان رُخ بدهد، نشان می دهد. برخی دیگر یک اضطراب اجتماعی کلی نشان می دهند و ممکن است از دیگران اجتناب ورزند یا حتی از صحبت کردن برای مدت طولانی امتناع نمایند. عده ای هم از خود رفتارهای وسواسی نشان داده و در موارد بسیاری اضطراب به صورت ناراحتی های جسمی و بیماری های مختلف که منشاء روانی دارد، نمایان می شود.
منبع اضطراب هرچه باشد، تجربه ای است بسیار دردناک و افراد برای این که آن را تجربه نکنند، تقریباً به هر عملی دست می زنند. مانورهای روان شناختی که این افـراد به منظور احتراز از اضطراب به آن دست می زنند، مکانیسم های دفاعی نام دارد. فرد معمولاً از آنها آگاه نبوده و در نتیجه آنها را به صورت آگاهانه مورد استفاده قرار نمی دهد.
افراد سالم مکانیسم های دفاعی زیادی در اختیار دارند و آنها را با انعطاف و بدون هزینه ی گزافی برای زندگی سازش یافته و خلاق به کار می برنـد و افـراد خیلی نوروتیک مکانیسم های دفاعی را با هزینه ی زیاد برای زندگی شادمانه و سودمند به کار می برند و علاوه بر آن واکنش های آنها خوب نبوده و باز هم دستخوش ناراحتی های روانی و اضطراب های مختلف می شوند. سن، جنس، شخصیت اجتماعی، موقعیت اقتصادی، شرایط خاص زمانی و مکانی، فرهنگ و ... در این پدیده دخالت دارند. برای مثال: دانش آموزی که برای نخستین بار به ضعف درسی خود پی می برد، ممکن است از اینکه در امتحان نمره ی خوبی نگیرد، بسیار مضطرب شود؛ اما همین که یکی دو بار در یک یا چند درس نمره ی قبولی نگرفت، رفته رفته دلهره اش برای نمره ی بد از بین می رود.
تعریف:
حالت هیجانی ناخوشایند قبل و یا موقع امتحان در اغلب دانش آموزان.
الف: علائم ظاهری اضطراب:
۱)سیستم قلب و عروق:
افزایش و یا کاهش ضربان قلب- افزایش و یا کاهش فشار خون- غش- تپش قلب- درد سینه- برافروختگی.
۲)سیستم تنفسی:
افزایش دفعات تنفس- کوتاهی تنفس- خمیازه- آه کشیدن- احساس فشار در سینه.
۳)سیستم گوارش:
تهوع- استفراغ- آروغ- سوءهاضمه- اسهال- احساس وجود حشره ای در معده- شکم درد- خشکی دهان- کاهش وزن- بی اشتهایی- احساس درد هنگام بلع غذا.
۴)سیـستم ادراری:
بی اختیاری ادرار- تکرار و افزایش دفعات دفع ادرار.
۵)سیستم عصبی:
فشار و هیجان- سردرد- ضعف و تاری دید- صدای وزوز در گوش- لرزش چانه و صدا- لرزش دست.
۶)سیستم مترشحه ی داخلی:
پرکاری غدد تیروئید و آدرنال.
۷)سیستم عضلانی- اسکلتی:
احساس کوفتگی و درد- افزایش کشش عضلانی- ضعف عضلات.
ب: علائم روانی اضطراب:
احساس فشار و هیجان و احساس اینکه رویداد ترسناکی در شُرُف وقوع باشد- احساس ناراحتی- غصه و نگرانی- عدم توانایی در آرامش عضلانی و آرام سازی طبیعی- ناآرامی- احساس ناتوانی در مقابله و برنیامدن از عهده ی انجام کارها- ضعف تمرکز حواس و فقدان تفکر- خستگی و تحلیل عصبی- تحریک پذیری و زودرنجی- بی خوابی اولیه در آغاز شب- کابوس شبانه- حمله های تر س و هراس- فوبیا و ترس های شدید و بیمارگونه- افسردگی- زوال شخصیت- تمایلات مالیخولیایی- احساس ناامنی و در ماندگی و پیری.
عوامل ایجادکننده ی اضطراب:
الف) عـدم آمـادگی(عدم مطالعه به اندازه ی کافی- احساس خستـگی و سخت بودن مطالب درسی- بیـداری شب قبـل از امتحان برای درس خواندن- بیخوابی و بدخوابی- انباشت دروس- بی نظمی در کارهای روزمره- عدم برنامه ریزی)
ب) برداشت و نگرش منفی در مورد توانمندی ها (تصور نمره ی بد- احساس خرابی اوضاع- احساس دلسردی- انتظار بیش از حد- مقایسه ی خود با دیگران - عدم اعتماد به نفس)
ج) توجه و تمرکز بیش از حد بر عواقب شکست (فکر مردودی و امتحان مجدد- کمال گرایی- عدم تحمل شکست- معیارهای بالاتر برای موفقیت- تصورنفراول شدن و اول ماندن)
عوامل مؤثر در پیدایش حالات عاطفی به رشد روانی و فعالیت های عضلانی مربوط است و چون این فعالیت ها در رشد روانی افراد با یکدیگر فرق می کند، عمل ابتلای افراد به اضطرب یکسان نیست؛ بلکه با توجه به پیشینه، تربیت، خصـوصیات خُلقی و تجـربیـات فردی و نیز شرایط و موقعیت های خاص مربوط به اولین تجارب، شیوه ی انطباق یافتن عواطف و ... تغییر می کند.
چند توصیه جهت کاهش اضطراب امتحان:
برنامه ریزی- خلاصه برداری از مطالب هر درس- مرور مطالب هم زمان با طرح سئوالات مهم و پاسخ دادن به آنها- دوباره خوانی کتاب و جُزوات درسی- رفع اشکالات و مسائل مبهم- دید و نگرش مثبت- حفظ و تقویت روحیه- پرهیز از رقابت و چشم هم چشمی و غرض ورزی های بیجا- قبول اشتباهات و ضعف ها و کاستی ها- سعی نکنید همه را از خود راضی نگه دارید- دست از مقایسه ی خود با دیگران بردارید- اعتماد به نفس داشته باشید- از خودتان درحد توان انتظارداشته باشید، نه بیشتر و نه کمتر- تـوکل به خدا، ایمان، صبر و روحیه ی استقامت را در خود پرورش دهید- شما می توانید، پس تلاش کنید؛ چون خواستن، توانستن است.
مراقب سلامتی خود باشید:
تغذیه ی خوب- تغییر در عادات غذایی- مصرف زیاد میوه به ویژه هویج- پرهیز از مصرف زیاد نان، گوشت، لبنیات و شکر و شیرینی- خواب کافی و راحت (حداقل8ساعت)- انجام ورزش و فعالیت بدنی و بازی ها و سرگرمی ها- تفریح و استراحت و حفظ آرامش خاطر- تنفس عمیق با پیاده روی و یا قدم زنی در پارک، کوه، ساحل و ... – تمرین تمرکز و آرامش فکر که موجب بالارفتن کارکرد مغز و سهولت در یادگیری می شود.
در زمان امتحان:
پس ازدریافت برگه ی سئوالات، با توکل به خدا و توسل به ائمه و چند نفس عمیق و مالش چشم سوم(بین دو ابرو)با پلک های بسته، سئوالات را یک دور بخوانید- بادرنظرگرفتن وقت امتحان و ثبت مشخصات فردی، شروع به پاسخ دادن از آسان به مشکل کنید- اگر پاسخ سئوالی را نمی دانید، از آن رد شوید- سئوالات تشریحی را ابتدا به صورت محوری پاسخ داده و بعد به جزئیاتش بپردازید- و اگر سئوالات تستی باشد، پس از حذف پاسخ های اشتباه، گزینه ی درست را انتخاب کنید.
منابع:
1- اکبری، ابوالقاسم، مشکلات نوجوانی و جوانی. انتشارات رشد و توسعه، 1387
2- فرقانی رئیسی، شهلا، مشکلات رفتاری در کودکان و نوجوانان. انتشارات تربیت، 1378
3- نریمانی، محمد، اضطراب و راه های مقابله با آن. انتشارات نیک آموز، 1382
مشاور مدرسه برای تمام شما دانش آموزان و دانشجویان عزیز آرزوی موفقیت در کلیه امتحانات تحصیلی رادارد.
